17. BRICS+ Zirvesinin Ardından

"17. zirvesi 6-7 Temmuz 2025 tarihlerinde Brezilya’nın Rio de Jenario kentinde toplandı. Çin devlet başkanı Xi Jinping ve Rusya devlet başkanı Vladimir Putin’in zirveye katılmamaları yüzünden bu zirvenin eskilerine nazaran daha sönük geçmesi bekleniyordu. Halbuki 2023 yılında BRICS’in bu yılki ev sahibi olan Brezilya başbakanı Luna’nın ortak para çağrısı ve 2024 yılındaki zirvede kavramsal olarak ortaya konan ve BRICS parası olarak adlandırılan “The Unit” in ardından bu zirve özellikle dolar hegemonyasına karşı son 2 zirvede ortaya pratiğin nereye evrileceğini merak edenler için önemliydi. Dolarsızlaşma 1971 yılında Nixon’ın Bretton Woods konferansında alınan kararları geçersiz kıldığı ve doları altına endekslemeye son verdiği tarihten bu yana yaşanan dolar hegemonyası 2000’lerden itibaren aslında yavaş yavaş darbeler almaya başlamıştı. 2000 yılında dünya ticaretinde dolar kullanımı %71 iken 2024 yılına gelindiğinde bu oran %58 lere geriledi . Son yıllarda altının gerçek bir tasarruf aracı olarak tahtını geriye alması ile dolar kullanımı dünya çapında ciddi darbeler almaya başladı. Her şeye rağmen doların hegemonik gücü halen devam etmektedir. Küresel GSMH'nin yalnızca %25'i ve küresel ticaretin %12'si ABD doları tarafından temsil edilmesine rağmen Amerikan doları, döviz işlem hacimlerinin neredeyse %90’ında, ticari işlemlerin %50'sinde ve SWIFT ödemelerinin %42'sinde yer almaktadır . ABD’nin son Rusya-Ukrayna savaşında Rusya’yı SWIFT sisteminin dışına itmesi ve yurtdışındaki parasına el koyması BRICS+ dahil diğer gelişmekte olan veya az gelişmiş ülkeler için dolar hegemonyasının tehlikesini bir kez daha gözler önüne sermişti. BRICS+ ülkelerinin bu hegemonyaya karşı ilk çabaları kendi aralarında yaptıkları ticaretlerde yerel para birimlerini kullanma kararı olmuştu. Örneğin Rusya ve Çin arasında ticaretin neredeyse tamamı artık Ruble veya Yuan ile yapılıyor. Hindistan ve Rusya arasında Rupi ile petrol alışverişi yapılıyor. Brezilya–Çin arasında ise iki ülke arası ticarette 2023 yılında dolarsız ödeme sistemi başlatılmıştı . Türkiye aşırı kur oynaklıkları yüzünden kendi para birimi ile ticaret yapmayı teşvik etmektedir. 2024 yılında 25 milyar dolar tutarındaki dış ticaret Türk Lirası kullanarak gerçekleştirmiştir . Hegemonyaya karşı en ciddi adım olan ve son iki zirvede adımları atılan ancak resmi olarak kayıtlara geçmeyen “The Unit” , üye ülkeler tarafından alınan kararla %40 altın ve %60 ise kendi para birimlerinden oluşacak bir sepete bağlanacak. Trump’ın Tepkisi Neyin Göstergesi George Orwell’in ünlü eseri 1984 kitabının kahramanı olan Winston Smith hikâyede iktidar aygıtları tarafından sürekli izlenmektedir, ülkeyi yöneten parti onu her an izler ancak bir taraftan da yok sayar. Parti Winston Smith’in kendini önemsiz biri hissetmesini ister. Böylece potansiyel bir tehlikeyi bu şekilde bertaraf edebileceğini düşünür. Bu ciddiye almamış gibi yapma ama aslında bayağı bir şekilde ciddiye alma durumu daha eskilerde de karşımıza çıkmaktadır. Örneğin; Atinalılar da uzun süre Sokrates’in fikirleri ile alay ederek onun fikirlerini halk nezdinde değersiz kılmaya çalışmışlardır. Ancak, fikirlerin tehlikeli olmaya başladıklarını ve bu görmezden gelme durumunun sorunu çözmeyeceğini gördükleri zaman onu susturmak zorunda kalırlar. Tarihsel süreçte kendi varlığına tehdit algıladığını onu küçümseme, hor görme veya görmezden gelme yöntemleri ile bertaraf etmek isteyenlerin bu yöntemler başarısız kalırsa şiddete veya zorbalığa başvurduğu görülmüştür. Salı günü (07temmuz 2025) Başkan Donald Trump’ın son dakika haberi olarak karşımıza çıkan açıklamaları görünce Winston Smith ve Sokrates’i hatırladım. Trump, BRICS sonuç konuşmalarının ardından yaptığı basın toplantısında önce BRICS+ ülkelerinin anti-Amerikancı politikalarını kabul edecek olan ülkelere ek %10’luk gümrük tarifesi uygulayacağını belirtmişti. Aynı gün kabine toplantısında konuşan Trump, önce BRICS+’ın kendisi açısından büyük bir tehdit olmadığını söyledi. Ancak BRICS+’ın doları yok etmeye çalıştığını ve bunun yerine başka bir para standardı koymaya çalıştıklarını, kendilerinin bu para standardına sahip olma avantajı kaybetmeyeceklerini bu avantajı kaybetmenin büyük bir savaşı kaybetmekle aynı şey olduğunu ve buna izin vermeyeceklerini belirtti. Trump “dolar kraldır ifadesini duydunuz mu? Diye sordu ve ardından “dolar kraldır ve biz bunu koruyacağız. Buna meydan okumak isteyen ülkeler büyük bir bedel ödemeye hazır olmalıdırlar” dedi. Trump’ın Sokrates’i idama gönderen Atinalılar veya 1984’ün iktidar partisindeki yetkililerin reaksiyonlarını göstermesi BRICS+’in ve onun dünya ekonomisi ve siyasetine yönelik çalışmalarının Batı dünyasında nasıl göründüğü hakkında bize ipuçları vermektedir. Medyada veya akademide BRICS+ ile ilgili konularda konuşulmaya veya yazılar yazılmaya başladığında bu ülkelerin ekonomik, coğrafik, demografik avantajlarından bahsedilir çünkü bunlar asla inkâr edilemeyecek verilerdir. Bunun yanında ham madde ve doğal diğer doğal kaynaklar açısından küre içindeki ağırlıkları yazılır çizilir. Ancak hemen ardından BRICS+’in diğer ekonomik ve siyasi, askeri örgütlerden farkları anlatılır. Bu konudaki en önemli anlatı BRICS+’ın NATO benzeri bir askeri birliktelik olmadığı veyahut AB benzeri bir ticari ve siyasi ortaklık olmadığı ve hatta bir sekretaryasının bile! olmadığıdır. Bu örgütün birbirine düşman ülkelerden ve hiçbir şekilde ortak bir amaç etrafında bir araya gelemeyecekleri alt metinde verilmeye çalışılır. BRICS+ ülkelerinin birbirleri arasındaki devasa ekonomik farklardan, çok geniş bir coğrafya da bulunmalarından ve komşu olanlarında aralarındaki neredeyse çözülmeyecek sorunları olduğundan bahsedilir. Bunlar bir anlamda zihnimizin bir tarafında BRICS+’ın aslında “olmayacak duaya âmin” denilen bir yapı olduğu imajını çizer. Her zirvede daha kapsamlı çözüm önerileri ve genişleme potansiyeli, Batı dünyasında bu ciddiye alınmadığı imajı çizilen BRICS+’ın artık önlem alınması gereken bir oluşuma doğru gittiğini göstergesi Trump’ın bu tepkisidir. Açıktır ki henüz resmi olarak açıklanmasa da “The Unit” mevcut dünya düzeninin sahiplerine gözdağı vermeye başlamıştır. Trump’ın sözleri sadece ekonomik olarak alınan bir dizi önlem açısından değil küresel yönetişimin evrileceği yönü göstermesi açısından da önemlidir. Doç. Dr. Mehmet Ali Koçakoğlu Harran Üniversitesi Tristan Coloma, Altına Hücum, Le Monde Diplomatique Mart 2025 Shailesh Kshatriya, 2023, Making cent$ of the U.S. dollar: Understanding the challenges to its global reserve currency status